Mga Tula sa Lalawigan ng Rizal: Bagong Apak ng Lumang Talampakan (Mga Tula ni Richard R. Gappi mula 1993-2011)

(Naisulat ko ang mga tulang ito nang bumalik ako sa Angono at lalawigan ng Rizal taong 2001 matapos magbabad sa UP bilang mag-aaral. Isa sa tumimo sa turo ng mga guro ko ang “bumalik sa inyong bayan at kilalanin ito.” Pagbalik sa Rizal, naging manunulat at paglaon ay naging editor-in-chief ako ng Manila East Watch, ang dyaryong itinatag ni G. Avelino Zapanta na taga-Taytay, Rizal at dating presidente ng Philippine Airlines. Produkto ang mga tula sa paglalagalag ko sa mga bayan sa Rizal.)

Nilalaman

Dalawang Oda sa Antipolo

Semana Santa sa aming lalawigan

Sa Hardin ng mga Bato, sa Cardona

Sa Azotea ng Tanay, Enero 24, 2003

Sa kanto ng Naval at L. Wood sa Taytay: Pebrero 15, 2003

Oyayi sa Paghimbing ng Maestro

Kay Dunya, sa bisperas ng Araw ng Daigdig

Sa unang taon

Sa natatanging dalaga na taga-Taytay 
Sa Rizal, Isang Bilog na Berso 

Dalawang oda sa Antipolo

I. Kampel*

(Awit ng Manlalakbay)

Sa Buwan ng Paglalakbay,

isang nagniningning na kampel

ang gintong kapa

na nakakumot sa imahen

ng Nuestra Senora deal Buen Viaje,

yakap ang mga nag-a-alay-lakad

sa syudad ng Antipolo.

Nagsisimula ang byahe

ng sanlibo’t sanlaksang talampakang

humahantong sa paanan ng katedral

upang doon kami lumuhod

at magsumamo ng patnubay at tulong.

Isang buli kaming

kumpol ng mga deboto’t namamanata

na pinahihigpit ang batak

ng pananampalatayang dito,

dito naglulundo ang halubigat.

Ihahatag sa Iyong harapan –

ang maasim na mangga ng buhay

(ang murang balat ng lungkot at kunot);

ang hiling na makita ang prinsesa

o prinsipeng uupo sa labi

ng tasang hahalik-halikan tuwing umaga

kasabay ang suman

na matamis ang himbing

sa muling paglatag ng ulo sa unan

habang nakatanod sa bumbunan

ang hugis-hamaka na buwan.

Pagkatapos,

babaunin namin ang bendita

na ipaghele sana nang matiwasay

sa ugoy ng duyan

ng kalendaryo’t tik-tak ng orasan.

Sa pusod ng Antipolo,

may iniiwan kaming

piraso ng aming pagkato

upang sa aming paglalakbay

papalayo sa Iyo, lumapit naman

sa isip at puso

ang hamon na pagtagumpayan

ang patuloy na paglalakbay

ng aming mga sarili bilang mga nilalang,

mga nilalang

na dinidiligan ng Iyong mapagkalingang

bulong at titig –

saan man mapadako ang naliligalig na anino,

sa anumang sulok ng Daigdig ng Tao.

Sa anumang ikikilos,

nawa sa Iyo’y makatuos.

Timbangin kami

kung ano ang nalubos sa maghapon

at huwag ang nakalimutan

sa mga araw ng aming pagkukulang.

Sapagkat kami’y Ikaw din

nang minsan kang sumiping

sa mga tulad naming

nasa balat ng daigdig.

At ito’y iyong patutunayan

sa oras na kami’y mahimbing,

kapag nakaharap Ka’t

           

sa Daigdig Mo’y makapiling. #

*Tawag ng mga taga-Antipolo sa balat ng suman na isa sa pinakakilalang produkto ng nasabing syudad na nagsisikap na makilala bilang “Pilgrimage Capital of the Philippines.”

II. Sa Kweba Mistica

Dalawandaan

at limang hakbang,

nakatungtong na tayo

sa talampakan ng kasaysayan.

Pahina ang bundok,

may ukit ng hiwaga’t misteryo

sa dingding ng hinagap nating

patuloy na hinahamon.

Nagsasalita ang mga imahen

ng mga kwentong ‘di tulad

ng mga tuldok na patak,

nag-iiwan ng mga kabanatang

batbat ng mga tanong na laging

nananahan sa sulok

ng ating

salat na isip

at salat ng daigdig:

Ang talas ba ng ulan-tubig

ay pinsel nang naghuhubog

ng Makapangyarihang Anino

na kawangis ng Tao?

Ang dati bang putik

ay tubig nang naaanod

at natutubog sa

istalaktayts at istalagmayts,

kumikinang pagdanti ng liwanag

at humihinga ng kislap

pagtapat sa aninaw ng plaslayt?

Pero kaninong braso at kuko

ang humagod dito

at ikinumpas sa ating balintataw

ang kulay at balangkas ng Alapaap?

Katulad ng bago ito unang

ginalugad ng ating lagalag

na huwisyo at hinagap,

isang kwebang anino

ang maglalandas-krus

sa ating mga noo. #

Semana Santa sa aming lalawigan 

Narito ang duguang mukha

ng panganay ng Enero,

isinusungaw ng hanging-Abril

sa noo ng mga eskinita at kanto.

Walang labentador, o kwitis,

o samu’t saring ilaw

ang bumabasag sa bungo ng langit.

Ngayo’y piping bibig

at putol na dila ang lumilingkis

sa hampas ng bawat Segundo,

sa hataw ng bawat Minuto,

sa padyak ng bawat Oras.

Nag-aapoy ang sugat ng langit.

Naghuhunos sa pisngi ng kalsada

ang mainit na luha ng daigdig;

pumuputok ang mga labi

na naglunoy sa tisiko

ng champagne, beer at Coke.

Humahaplit na koronang tinik

ang apdo ng bawat isa,

waring sumisikdo at nagsasalita

sa bawat habol ng buntung-hininga.

Sa bawat hampas ng panata,

lumalapad ang bitak sa kalsada. # 

Sa Hardin ng mga Bato, sa Cardona

Manlalakbay na nakaupo sa Hardin ng mga Bato

sa Cardona ang makata sa panahon

ng lagalag na de-pindot na laway at mga salita.

Nginangasab siya ng dambuhalang bunganga

ng makina mula sa mga kalyehon at eskinita

ng lungsod na naglulunoy sa tisiko ng beer,

binarat na sweldo ng mason, at mga D.O.M.

sa Kongreso na lumalapa sa murang suso

ng dalagang itinaboy ng gusgusing nayon.

Nilulumot ang kanyang hininga.

Ngunit hindi siya nakakalimot.

Bumubulwak sa kanyang nguso

ang kundi man apoy na inapo

sa pusod ng Lawa ng Laguna

o ang luntiang hininga sa dalampasigan

ng mga hangin at ipoipong nagluluwal

ng mga dambuhalang alon,

umaapoy kapag sumasalpok sa mga bato

dahil itinaga naman niya ito dito:

Anak siya ng bulkan sa pusod ng kasaysayan. # 


Sa azotea ng Tanay, Enero 24, 2003

Bukid ng Tepeyac

ang azotea ngayong araw: kulay rosas

ang iyong galak at isang tilma naman

ng mga bulaklak ang mga alaalang

pinupulot mo sa lapag,

iniipon sa buslo ng hinagap.

Minsa’y umaanggi ang kahapong kumulot

na tila kumunot ng mga talulot.

Ngunit ngayo’y San Ildefonso kang

nagbubukas sa pinto ng puso;

nasisipat mo ang maningning na liwanag –

ang kalarong katampisaw sa kamusmusan;

ang kabataang pag-ibig na nauyam;

ang yakap ng mga mahal sa buhay at kaibigan.

May ibinubulong ang iyong tapik

(parang sitsit ng mga banderitas sa hangin.)

May mapa na kinikilala

ang lapat ng iyong talampakan.

At sa bawat aninag ng tingin,

bumibigat ang katawang

matagal na sumandal sa dayuhang dingding

habang mag-isang nakahalukipkip sa panginginig

dulot ng bugso ng nyebeng balot sa lamig.

Batid kong hindi himala ang iyong pagbabalik.

(‘Di tulad ng sibat na pumana sa Birhen ng Guadalupe.)

Ikaw ang Santa Leocadia ngayon

ng malawak na peregrinasyon

na sa altar at luklukan ng iyong pagkatao –

ikaw na taga-Tanay –

ay muling isinisilang.

Nakituloy ka man sa lupalop ng kung saan

upang hanapin ang kapalaran,

ikinukumpisal mo ngayon sa akin,

dito sa azotea na pusod ng iyong hininga,

na may mapagkalingang bulong at awit

ang tahanang laging dinadalaw ng pananabik. #

Sa kanto ng Naval at L. Wood sa Taytay: Pebrero 15, 2003

Sa Araw ng Pasasalamat,

ang lansangan ngayon ay eskinitang

naglalandas ang dulo hanggang

sa kanto ng Baghdad o sulok ng gusali

ng United Nations sa New York:

Ito ang lansangang pinahaba

ng maraming digmaan –

traysikel na humaharurot

(na muntik ka ng masagasaan)

o lasenggong pasuray-suray

(na minsan ka ng hipuan

o hamunin ng away).

Ito rin ang lansangan

ng ating huwisyo at katinuan.

Kaya ipinarada natin

ang ating katauhan, kasamang

binabatak ang

            dila ng lobo na nakalawit

            sa Gitnang Silangan na tila

            apoy ng digmaan sa bunganga

            ng nagyeyelong bulkan.

Batid nating ang impit nati’y munting tinig

ngunit nakakadagdag sa ulinig

ng daigdig nating pinapaso ng ligalig.

Tumatama sa sinag ng tanghaling araw

ang kislap ng ating mga ngiti;

gumuguhit ng aninong talas

na hindi mapupurol sa ngatngat ng panahon.

Sabi nga ng bunsong panawagan

ng mga bata na nasa karwahe:

“We want peace, not war.”

At tumango tayo kasi alam natin

na kapag iginisa tayo sa umaapoy,

sumasaboy na mantika at langis,

ano ang ating ipagpapasalamat?

Hindi na tayo makakabili d’yan sa kanto

ng ham and egg o ng malutong na isaw

at barbecue na masarap ang sawsawan. 

At higit sa lahat, alam natin 
na may maglolang nakatanaw, 
nanonood sa pagdaloy 
ng mga larawan ng ating buhay, 
hindi lamang bilang mga taga-Taytay 
kundi nagmamalasakit na ring 
mga nilalang ng sangkatauhan 
na nasa sangandaan 
ng nangangatog ngunit

nakikihamok na kasaysayan. #

Oyayi sa Paghimbing ng Maestro

“Ngayong Malaya ka na sa Dulong Silangan, lalo pang tumatamis wika mo at kundiman.”

-Maestro Lucio San Pedro, “Lahing Kayumanggi”     

I.

Ibinandila niya tayo sa sining

Sa buong ikot ng nakaraang siglo;

Kumumpas ng palakpak ang kanyang galing

Angono’y taas-noo sa buong mundo.

Datíng ang hinayang, nag-iwan ng sakit;

Lagdang “Deo Gratias” sa ati’y gumawi.

Ngunit dapat bang matuliro ang bait,

magsentimyento at maglunoy sa sawi?

Singlawak ng lawa ang yakap sa hamon:

Ingatan at pahalagahan nang lubos;

Bungkalin ang yamang bukal ng panahong

Walang katuyuan at ‘di mauubos.

Gintong ambag mo’y may kinang sa hinagap

Sa mga bunsong obra’y muling kikislap. #

II.

Ang manlilikha’y hindi natutulog

sa ugoy ng duyan ng ating lagalag na panahon.

Pagkakanulo sa Musa ang maidlip,

lalupa’t ang lahat ay nakahalukipkip

at ang dila’y sinisipit

ng takot,

ng pagdududa,

ng nanggigipit na akala.

Wala ring indayog ang himig

ng diwang ang alagad ng sining

ay paugoy-ugoy sa hangin

o nagpapalaki ng ari 
habang nakadungaw 
sa toreng-garing. 
Ang makata’t manlilikha’y 
nakaapak, 
nakayapak ang talampakang 
dinadama ang sugat ng daigdig, 
nauulinigan ang hinaing 
ng mga walang pangalan, 
at ibinubudyong 
ang kanilang paghulagpos at tagumpay – 

silang ang pagkamalikhain 
ang bukal ng ‘di matutuyong 
pagsasalukan ng tubig sa Koleke.* 

Alingawngaw ang iyong habilin

bilang malikhaing nasyonalista:

“Magsikap na ipakita sa mga akda’t likha

ang imortal na pagpapahalaga

sa masang haligi ng bansa.

Itanghal sila sa pedestal,

igalang at ikarangal,

itampok ang sining ng kanilang

pagkamalikhain.”

Sa iyong paghimbing,

aawitin namin ang iyong sining

na hindi para sa tulad naming nagsasarili’t

bahid ang de-presyong pag-angkin:

Sa kanila ang indayog ng aming tula’t awit;

silang kundi man nililingkis

ng delubyong hangin

na namamatay nang dilat ang paningin

ngunit makakahinga pa rin

pagdating ng habagat o amihan

na mula sa hagkis

ng hanging-silangan o kanluran.

Sa kanila ang ugoy sa duyan

ng panahon nating

patuloy na nagtititis

at nagtitiis

habang ang buwan at araw

ay lumulubog at umaalon,

sa Lawa ng Laguna,

sa dalisdis ng Mahabang Parang,

sa hugong ng kabayanan at poblacion,

sa buong magdamag, araw at maghapon. #

*Isang lugar dati sa Angono, Rizal na bukal ng dalisay na tubig na pwedeng inumin.

Kay Dunya, sa bisperas ng Araw ng Daigdig

            “I have lost my baby whom I called Dunya, Arabic for “life” – because of these damned roadblocks.”

-Nasser Ishtayeh, 32, photojournalist ng Associated Press

(Philippine Daily Inquirer, April 21, 2002)

Bago man lang gumising

ang Araw ng Daigdig,

isa munang awit,

            o hibik,

para sa iyo, Dunya.

Suminghap dito,

sa aming lalawigan ng Rizal,

sa aming panig ng daigdig,

ang marahas mong pag-idlip.

Isa kang anak

ng nagbibigay-buhay

sa mga kwadro’t larawan

sa araw-araw na pahayagan.

Pero ikaw ngayon ang tangan

sa bisig at kandungan

ng amang nagliliyab ang luha

sa bunso mong pamamaalam.

Sinakal ng mga bakal

na tungkod ni Herod

ang puso mo sa pagtibok.

Habang nakanguso

sa iyong naghihingalong nguso

ang mga riple’t baril

na Made in USA.

Suso ba ito ng ina

o tsupon na magpapatahan

sa idinadaing ng iyong iyak?

Walang nakakatiyak.

Dahil ang ulirat ngayon

ay warat, wasak at biyak-biyak

kung paanong

winawakwak ng mga tangke

ang daan ng katinuan

ng Nablus,

ng Jenin,

ng Ramallah,

at maski ng Bethlehem.

Hesukristo kang

ipinako sa pagkakanulo ngayong

ika-dalawampu’t isang siglo

sa Lupang Pangako ng

Palestino,

Kristiyano

at Hudyo.

Nagsa-Barabas sa iyong bumbunan

ang mga bombang sumisigaw

sa hatinggabi ng kalangitan.

(Tala ba itong nakaaninaw

sa sabsaban ng pagsilang ng buhay?)

Nagsa-Pontio Pilato naman

maski ang United Nations,

USA,

at maski ang Arroyo.

Dunya, patawarin mo

ang baliw na daigdig na ito.

Idalangin mo sa bituin

sa oras na pumaimbulog ka’t

ito’y iyong sungkitin,

na magningning sa bawat tao

ang katinuan at huwisyo,

at huwag ang pagnanasang

nagdudulot ng perwisyo

sa mga susunod pang bunso

na ipaghehele ng Mundo. #

Sa unang taon

(para sa mga kasama sa Manila East Watch)                          

Dumating tayo sa panahong
putol ang dila ng hangin.
Nagtsitsismisan ang kasinungalingan;

kumakampay ang tagay

ng ilang mga nalasing sa kapangyarihan;

at nais nating makilala

ang anino ng ating lalawigan.

Kung kaya,

naging piping saksi

ang nakadilat na computer,

araw-araw,

at maski sa disoras ng gabi.

Kung minsan,

kahit nakatungtong na

ang pagod sa pilikmata,

nakikipagtitigan pa rin tayo

sa mata ng ipoipo

na minsan,

minsan,

umaalagwa ang ihip hanggang

sa pumipintig nating puso.

Pero nabubuhol man

ang hininga sa banta

ng wasiwas ng buntot-page

o simoy ng bundat na sobre,

sa bandang huli,

mahimbing pa rin nating

nakikita ang mga sarili

kapag nakasilid na

sa unan ang gabi.

Ito naman kasi ang ating gawi:

purihin ang mabuti;

isiwalat ang mapanghi;

marinig ang mga walang tinig;

at makatungtong sa anino nating

naglalandas

sa mga putol na kalye

na iniwan ng kurap na pulitiko;

sa Lawa ng Laguna na pagsasalukan

ng tubig ng mga taga-Maynila;

sa bundok kung saan aapak

ang boots ng mga Amerikano

(dahil umano sa planong Balikatan);

sa Kweba ng Pamitinan o Mistica,

o sa Angono Petrogylphs,

o sa Paraiso ng Uugong sa Morong,

o sa Hardin ng mga Bato sa Cardona.

Sa ating unang taon,

kahit papaano,

hindi lang naging pamaypay

o pambalot ng tinapa ang ating dyaryo:

nabusog ang hangin

at dumighay ng katotohanan

mula sa sari-sariling

kaibuturan ng ating mga katauhan

bilang mga taga-Rizal. #

Sa natatanging dalaga na taga-Taytay

(para kay B)

I. Tula ang una nating pagkikita

Isa palang organisasyon sa buong daigdig

ang Lions Club International na itinatag

at naglilingkod sa mga bulag.

Sa Taytay, Rizal,

may tatlo na itong sangay:

ang PAG-IBIG,

ang KABALIKAT,

at ang pinakahuli,

ang KAAGAPAY.

Nalaman ko ang mga ito

nang una akong manalamin

sa iyong mata na nangungusap,

nang ang aking titig ay unang umapak

sa pilikmata mong na kasing-gaan

at kasing-lambot ng ulap –

Ikaw,

na naglalakad na tula;

Ikaw,

na natatanging dalaga na taga-Taytay.

At biglang lumiwanag ang Paligid

Sa aking madilim na Daigdig. #

II. Sa Daranak Falls, sa Tanay

Kakatwa, nakakakita ang mata ng puso na siya lamang

ang nakakaaninag ng itsura. Tulad ngayon: may salamin-

repleksyon ng isang dalaga na taga-Taytay ang ganda

ng Daranak Falls sa Tanay. Mula sa ibabaw ng bundok,

sa tuktok, binibilot ang puyo ng alon. Nakalagda ang simula

at dulo sa mapa ng bilog na indayog – isang buong awit na

nakatungtong sa pilikmata ang bawat nota at himig. At ang

lagaslas ng tubig, kristal na buhok na nakalugay at nakakwadro

sa malambot na batok. Sa paglusong ng agos, may mga patak

na naiipon sa pisngi ng tubig (tulad ng iyong butil na nunal):

bumubukad ang biloy na parang kilapsaw na nag-iikid ng

luntiang agos, tumitilamsik ang ningning sa mga kristal na ngiti

na nakabakod sa hugis-pusong bibig. Tumitibok din ang labi.

At ang patunay: ang pira-pirasong butil ng talsik sa gilid ng mga bato

at buhangin. Sumasagitsit ang hiningang-tibok ng naipit at napiit

na alon ngunit naglalandas hanggang sa dulo ng kambal na balon,

ang bukal sa bukad ng buhay. At ang iyong kaakuhan, ang bigat

na buhat ng balakang hanggang talampakan – Ay! nakakamangha

ang grabedad ng pagkabuo: nababasag na bula ang mga sirkulo

ng alon ngunit muling nagtatagpo kung saan naroon ang pusod

ng indayog. Sa aking dibdib, luntiang tubig ang umaagas, may

pumipilik na pangarap: huling kabit man ang ikalawang mano sa

bulaklak na pintig, lumalago at gumagapang ito hanggang sa

aking labi. Huwag sanang mailista sa bunganga ng tubig o kaya’y

maging tinik ng isda na sa lalamunan ay sasabit, at bibikig. Ito lamang

ang bulong sa hangin. Ngunit nasa iyo pa rin kung magpapatianod

sa hiling. At kung di man umiling, tanggapin ang yapos ng bisig na kasing-

lawak ng tubig. Gawin mong bangka o katig ang aking bisig at doon

maghayuma at lumambat ng mga pangarap. Kung datnan naman ng pagod,

gawing unan ang aking kabilang bisig at doon humabi ng mga panaginip.

Habang tinititigan ko ng may lambing ang iyong paghimbing. #

III. Sa iyo, ilang tanaga 

Sa iyong antok

Nakasandal ang pagod

sa diwang inaantok

sa paghiga’y isaplot

ang nakalatag kong yapos.

Sa iyong unan

Bituin ay uulan

papatak sa ‘yong unan

sa ‘yong buhok uunan

ang silahis ng buwan.

Sa iyong kumot

Kung ako kaya’y kumot

sa katawa’y isuksok

‘wag lamang pong uutot

ilong ko po’y kukunot.

Sa iyong pagtulog

Gabi ma’y naiinip

mula sa pagkaidlip

sa pagdilat ng isip

ikaw ang panaginip.

Sa iyong paggising

Naghikab ang umaga

sa malambot mong kama

sumikat sa ‘yong mata

ang asul na pag-asa.

Sa iyong cellphone

Kung text ngayon ay tinig

naka-silent na bibig

ringtone kaya’y marinig

mula sa aking dibdib?

Sa Amba ng iyong bayan, Byernes Santo

Lubid man ng ulila

ang batak ng gunita

may panata ang hila

na pag-asang ga-hibla.

IV. Dahil tinatanong nila ako

Ako, si Richard R. Gappi,

na nakatira sa Venus Compound,

Barangay San Isidro, sa pugad

at bayan ng mga artista at manlilikha sa Angono,

sa lalawigan ng Rizal, sa bansang Pilipinas,

sa kontinente ng Asya – na isang anak ng mundo

sa panahong madilim – ay binato ng mga nagtataka,

nang-aasar o kundi man nang-uusig na tanong

ng isang dalaga na taga-Taytay

at ng aking mga kakilala at kaibigan:

Bakit mo po ako tinutulaan?

Mahal mo ba siya talaga?

Iniibig mo ba siya talaga?     

Manunulat ka ba o manunulot?

Idaan mo na lang kaya sa kamot?

Sumagot ako.

Hindi kita iniibig.

Hindi kita minamahal.

Hindi ko siya iniibig.

Hindi ko siya minamahal.

Napakamot sila ng ulo at sumimangot.

Pero nagpaliwanag ako.

Hindi ko siya minamahal

dahil may iba nang bumubulong

sa kanya ng “Mahal kita” araw-araw.

Hindi ko siya iniibig

dahil may iba nang nagte-text

sa kanya ng “Iniibig kita” gabi-gabi.

Lalo silang

napasimangot at napakamot ng ulo

sa aking mga isinagot.

Nagbigay ako ng huling paliwanag.

Hindi ko siya minamahal.

Hindi ko siya iniibig.

Dahil

mas marubdob,

mas malalim,

mas dakila,

at higit sa lahat,

mas dalisay

na damdamin ang tumula

kaysa umibig o magmahal.

Gusto na akong layasan

ng aking mga kausap.

Pero nang sabihin kong

kapag bumukad ang perlas

at pumusag ang mga isda sa dagat

At makaharap ko siya –

Sasabihin ko sa kanya:

Hindi kita minamahal.

Hindi kita iniibig.

Kundi

tinutula kita.

Tinutula kita.

Dahil

mas marubdob,

mas malalim,

mas dakila,

at higit sa lahat,

mas dalisay

na damdamin ang tumula

kaysa umibig o magmahal.

Dahil tinutula kita

laluna sa aking pag-iisa.

(Nang marinig ito ng aking mga kasama,

may kung anong pana ang parang tumudla

sa kanila. Natulala na lang sila.)

V. Kung bakit kita tinutula         

Kung

mas marubdob,

mas malalim,

mas dakila,

at higit sa lahat,

mas dalisay

na damdamin ang tumula

kaysa umibig o magmahal

kung kaya tinutula mo ako,

ano ang nakita mo sa akin?

Ito ang tanong sa akin

ng natatanging dalaga

na taga-Taytay.

Sumagot ako.

Bukod sa nakita,

higit sa lahat,

ang nadama.

Kaya may tula.

Tinutula kita dahil

ang tula ang katawan

ng puso at diwa.

At bago ko pa man

mapisil ang iyong kuko

o mahaplos ang iyong palad,

mas una kong niyakap

ang iyong kaluluwa.

Walang kasing-higpit.

Walang kasing-init.

VI. Sinigang na spare ribs

            “How would you call this special string that binds us?”

Walang pangalan

ang ating nararamdaman:

itong sabay na tibok ng ating puso

na sinusubukan nating kilalanin.

Magkonsulta kaya tayo sa diksyonaryo?

Itanong kaya natin kay Ernie Baron?

Ano’ng emosyon ito

na nasa gitna

ng pagiging kasintahan

at pinakamatalik sa pinakamatalik

na pagkakaibigan?

Ako, na nagbe-berso-berso,

ay naumid ang dila.

Wala akong mahagilap na salita!

Ngunit nangatwiran ako.

Minsan kasi, tulad ngayon,

walang pangalan ang emosyon

sapagkat ang salita

ay mula sa utak, sa katwiran.

At narito ang mahika:

may sariling katwiran

at emosyon ang puso

na di batid ng isip.

So, ano ngayon ang tawag?

Mungkahi ko,

tawagin na lang natin itong:

“sinigang na spare ribs.”

Kaya unawaan ako

sakaling ako o ikaw

ang unang gumamit ng salita

sa pangalan o tawag

sa walang pangalan o tawag.

Bukod sa “tinutula kita,”

“sinisinigang na spare ribs din kita.”

VII. Sweet tamarind

(Susog sa “Sinigang na spare ribs”)

May naghabol sa pagpapangalan ko

ng “sinigang na spare ribs”

sa walang pangalan na nararamdaman,

itong emosyon na nasa gitna

ng pagiging kasintahan

at pinakamatalik sa pinakamatalik

na pagkakaibigan.

“E, kung sweet tamarind kaya?”

“Sinonim na lang ‘yon o singkahulugan…”

“Walang tamis ang sinigang!”

“Pero may asim po naman…”

“So, puro asim tayo?”

“Hindi po literal na asim. Di ba may idiom na ‘may asim pa’?”

“Meaning..?”

“Meaning, hindi nawawala ang tamis ng pagmamahalan sa lahat ng aspect o level…”

“J”

“J, tsaka sa sinigang, sabaw pa lang ulam na!”

“Meaning…?”

“Meaning, tipid pero nakakabusog.”

“? tipid saan?”

“Tipid kasi sa sinigang. Masarap ang sabaw kaya marami kang makakain kahit konti lang ang sahog.”

“Ano nga relasyon nun sa ‘tin?”

“Ng alin? Ng sinigang na spare ribs?”

“Ay! Ayaw sumagot ng deretso…”

“Pareho tayong payat, buto-buto!”

“May buto rin ang sampaloc!”

“Seedless sweet tamarind ang bigay mo.”

“Could you be more specific…?

“Mahal na mahal kita – mula bumbunan hanggang talampakan…”

(Nagkasundo kami: pagkakain

namin ng sinigang na spare ribs,

panghimagas naman ang sweet tamarind.)

 

VIII. Sa Sitio Lambak, sa Taytay

Isang tapik lang

ang pagitan ng ating inuupuan.
Nasa harapan kita,

nasa likod mo ako.

Habang nakapayong sa atin

ang lilim ng puno.

Pagtingala ko,

sumalpok sa mata ko

ang mga bunga ng alatires,

namimintog!

At nag-text ako sa iyo:

“Uy! Ang galing-galing.

Ngayon lang uli ako

nakakita ng puno ng alatires!”

Humarap ka sa akin

at nangiti nang tahimik.

Kung mahulog kaya

ang pulang-pula na mga alatires

at pumatak sa biloy ng iyong pisngi,

pwede ko kaya itong saluhin ng aking labi?

Titikman ko lang kung gaano katamis.

IX. SIM Card

Binura ko kanina ang iyong pangalan

at cellphone number sa aking phonebook.

Katulad ng ginawa ko sa mga unang

nagpaliyab ng puso at lumikom sa mga upos nito.

Natira lamang ang mga pangalan ng aking

nanay,

mga kapatid,

mga kamag-anak,

mga kakilala at kaibigan,

at mga kasama sa trabaho at panulat.

(Pero hindi ko kumpletong kabisado

ang kani-kanilang numero.)

Pagkalapag ko ng aking cellphone

sa lamesa, nag-vibrate ito.

May nag-text.

Pagkatapos, mabilis itong

sinundan ng isang missed call.

Nang buksan ko ang Menu,

tumitig sa akin ang labing-isang numero

na naka-register sa screen.

Kung sakali pa lang nakawin

ng snatcher ang aking cellphone,

number mo lang ang maiiwan

dahil ito lamang ang natatandaan.

Sa iyo ko pala unang maipapaalam

ang inabot kong masamang balita.

Doon ko mauunawaan

na kahit sa iyong paglisan,

may maiiwan kahit ako’y iyong iwan.

Doon ko rin mapapatunayan na wala palang

mas haytek na SIM pack kundi ang isinilid

at iningatang SIM card ng puso at utak.

X. Pagtawid

(Pasintabi kay Pablo Neruda)

Kagabi, habang isinusulat ko ang pinakamalungkot

at huling tula na inialay ko sa kanya, nilisan ko

ang Daigdig ng Sinigang na Spare Ribs at Sweet Tamarind.

Sinamahan pa niya ako sa pagtawid.

“Kailangang umatras, dahil kung hahakbang pa ng isa

pasulong, bagyo na ang sasalubong,” wika niya.

Tumango ako habang sabay kami papalayo sa guhit

na humahati sa Daigdig ng emosyon na walang pangalan

at sa Mundo na may mga pangalan ang nararamdaman.

“Isang birtud ngayon ang humakbang nang isa pabalik

upang makahakbang muli ng dalawa pasulong – bukas

o pagdating ng panahon,” sagot ko.

“Kung nais mo akong makilala, doon ka muna sa ating

pupuntahan manahan. Doon, may hugis ang lahat, sari-sari

ang kulay at marami kang katulad ngunit nag-iisa ka lamang.”

Nang isang hakbang na lamang kami sa lugar na aming pupuntahan,

kumaway ang kanyang kamay (ang palad na lagi kong nahahaplos

sa pangarap) at nagbilin:

“Ngayong nayapos muna ang aking kaluluwa, pakinggan naman

ang aking tinig, damahin ang sugat at panimdim, kilalanin

ang mapa ng aking katawan at bayan.

Higit sa lahat, subukan ding

manalamin ng pag-ibig sa ibang mata.

At pagkatapos, kung sa bawat araw na lumipas,

kung ang pananabik ay bulaklak na lumalago mula

sa guho at hinahanap ang aking puso, sasalubungin kita katulad

ng bagong silang na umaga. Kung papasikat na ang araw at ang panahon

ay maaliwalas. Doon, lilikumin natin ang mga naabo na tangkay ng nakalipas

upang papagliyabin muli nang mas marubdob ang ningas. Sapagkat,

gusto kitang payabungin sa aking puso nang walang bahid

ng pagsisisi at hinanakit, nang hindi naliligalig ang isip.”

Kumaway ang pamamaalam pagkaapak ko

ng unang hakbang sa bagong daigdig.

Mula sa kinatatayuan ko, pinabaunan ko siya ng huling sulyap:

tumitingkad ang kanyang biloy sa pisngi tulad ng ningning ng isang

asul na bituin – isang buhay na nunal sa hangin. Pagtalikod ko, may

sumalubong sa akin. Iniabot ang kanang palad at nakipagkamay.

“Ikaw ba si Gappi?”

“Uy, Bing…!”

“Sino si Bing?”

“A, wala lang…”

“Ako nga pala si Beverly…Makata ka raw?”

“Oo.”

“Tulaan mo ang aking Mundo, aking Kaibigan at Makata ng Puso.”

At kami ay nagberso-berso. #

Sa Rizal, Isang Bilog na Berso

I.

Nililingon natin ang kahapon tulad ng isang sinulid;

isang puting tuldok ng himulmol na nagkakapangalan

sa dulo ng karayom. Matalas ang bakas ng hintuturo’t

hinlalaki sa kung paano ang ganito at ito ng kabilang mundo,

ng kabilang dakong tatawiran, ng bawat hakbang ng kalendaryo.

Punit ang bawat araw; tanging sulsi ng pangarap

ang magtatagni sa bawat hinagap sa hinaharap.

Ngunit ang lahat ay salat; ang talas ng kinang ay laway

na namuo sa bukambibig ng kalatas – bawat salita’y buhol sa lubid.

Sakaling mapatid ang pag-ikid ng daigdig

huling hininga ma’y idugtong sa pintig ng pag-ibig.

II.

Kapag humihingi tayo ng sundang sa buwan,

ibinibigay niya ito sa hugis ng ulan.

Ang patunay: sa unang lagpak ng butil,

tila wakwak na tumatarak sa katawang lupa.

Sa umpisa, aakalain mo pang talulot ng bulaklak,

koronang nanikluhod, humalik sa balat ng daigdig.

Ngunit malalaman mong tulad ng bawat igkas,

mabigat ang naknak. Sa iyong talampakan,

titingnan mong dugong kumalat ang nagsama-samang patak.

Kung ang ulan ay sundang, tagdan itong nagpapaalala

sa pagitan ng magkalayong lawas-pangkalawakan.

At ang isang hakbang ay hindi

palaging higanteng yabag ng bawat nilalang.

III.

Itinakda mong hindi ka dapat malingid.

Bawat pagligid sa pag-ikid ng araw,

sa iyo, Emperyong Pangkalawakan,

ang lahat ng titig. Kahit ang lahat ay isang

nilalang na itinuring kang buong kalawakan.

Mata sa mata ang batid mong batas sa paligid.

Sa pag-idlip, lahat ay magdidilim.

Ngunit sa paggising, ang liwanag na unang silay

ay huling ningning ng kadiliman.

Hihigupin ka ng kalawakan (at patunay ito sa pagtitig

sa bilog na walang katapusan). Tatayo ka.

Sa unang hakbang, ang Emperyong Pangkalawakan

ay buwang tinundusan ng dayong tagdan. 

Mabigat ang lapat kung saan tutungo

ang kasunod na yapak. #